جامد و مشتق جامد و مشتق مخصوص به اسم می باشد نه فعل و نه حرف.

اسم جامد : اسمی است که از ریشه فعل ساخته نمی شود به عبارت بهتر از کلمه دیگری گرفته نشده .

مانند : رجل ـ ارض ـ شمس ـ جبل

اسم مشتق: اسمی است که از ریشه ی فعل ساخته می شود به عبارت بهتر از کلمه دیگری گرفته شده مانند :

مشتق :شیر: ماست ـ دوغ ـ پنیر ـ کشک ـ کره  (مشتق) گرفته شده از شیر

نفت: پاک کن ـخود کارـ کیف ـ جامدادی ـ پلاستیک ـ ....... مشتق ( گرفته شده از نفت)

کتب : کاتب ـ مکتوب ـ مکتب

به طورکلی مشتقات 8 دسته هستند که ما در کتاب سال اول فقط با 7 دسته آن را آشنا می شویم.

1-اسم فاعل 2-اسم مفعول 3-اسم زمان 4- اسم مکان 5- صفت مشبهه6- اسم تفضیل 7- اسم مبالغه 8- اسم آلت

نکته : اگر اسمی شامل هشت دسته مشتق نباشد پس نتیجه می گیریم که جامد است .

اولین دسته مشتقات اسم فاعل

حال می گوییم برای ساخت مشتق اسم فاعل می توانیم آنرا هم از فعل مجرد بسازیم هم مزید :

طریقه ی ساخت اسم فاعل از ثلاثی مجرد بر وزن خود فاعل می باشد

مانند : کاتب ـ شاهد ـ قاتل ـ عالم

تمام این مثالها بروزن فاعل می باشند و از فعل های ثلاثی مجرد که حروف اصلی

آن به ترتیب کتب ـ شهد ـ قتل ـ علم می باشند.

طریقه ی ساخت اسم فاعل از ثلاثی مزید ( فعلی که دارای مضارع وباب باشد) به این طریق است که:

1ـ به مضارع باب  مراجعه می کنیم. ( فعل که دارای مضارع و باب باشد)

2 - حرف مضارع را حذف می کنیم .( حرف مضارعه: ا تـ یـ ن ( تینا ) ) است که بر سر فعل ماضی می آید)

اذهب فعل مضارع متکلم وحده صیغه 13(انا)

تذهبون فعل مضارع جمع مذکر مخاطب صیغه 9 ( انتم)

یذهب فعل مضارع مفرد مذکر غائب صیغه (هو)

نذهب فعل مضارع متکلم مع الغیر صیغه 14(نحن )

3 - به جای حرف مضارع میم مضموم ( مـ ) می گذاریم.

4 - برای مشتق اسم فاعل (از ثلاثی مزید) حرکت حرف یکی به آخر را ( به عبارت دیگر حرف عین الفعل یا دومین حرف اصلی را ) کسره می دهیم .

نکته: فعل فاء الفعل حرف اول ، عین الفعل حرف دوم ، لام الفعل حرف سوم

مانند:اسم فاعل اکرم ( باب افعال)

مضارع یکرم :مکرم

اسم فاعل تقدم ( باب تفعل)  اول  مضارع یتقدم :متقدم

نکته : در زبان عربی چهار صیغه ( هو- هی- انت- انت) را اینگونه می نامیم .

للغائب للغائبه للمخاطب للمخاطبه

هو هی انت انت

2- مشتق اسم مفعول

طریقه ی ساخت اسم مفعول از ثلاثی مجرد: بروزن خود مفعول می باشد .

(مجرد)کتب ^{(اسم مفعول )} مکتوب شهد مشهود

طریقه ی ساخت اسم مفعول از ثلاثی مزید:

تمامی مراحل ساخت آن مانند اسم فاعل از مزید است فقط حرکت عین الفعل را فتحه می دهیم . مزید باب تفعیل

مانند : علم مضارع یفعل یعلم .معلم

3- مشتق اسم زمان و4- مشتق اسم مکان

کلماتی که برزمان یا ماکان انجام کار دلالت کنند اسم زمان یا مکان نام دارند .

در اسم زمان و مکان دو وزن ( مفعل ـ مفعل ) برای هر دو اسم یکسان است یعنی نمی توان بگوییم که اسم زمان حتما بروزن مفعَل و اسم مکان فقط فقط بر وزن مفعِل می آید بلکه ما با کمک معنای کلمه است که زمان یا مکان بودن آن را معین می کنیم .

مانند : مطبَخ ( آشپزخانه ) مکان ( مفعل ) مسجِد مکان ( مفعل ) مغرب زمان ( مفعل )

5-مشتق  صفت مشبهه : صفتی است که دوام و پایداری وثابت بودن ( دائمی ) بودن یک صفت یا حالت را مشخص می کند و بروزن های    1 ـ فعیل :قدیم ـ کریم ـ عظیم ـ شریف                         2 ـ فعِل :خشن

3 ـ فَعل: سهل                                              4 ـ فعلان : عطشان ـ جوعان ـ غضبان ( خشمگین )

6- مشتق اسم مبالغه : صفتی است که برکثرت  وزیادی وفراوانی دلالت می کند به عبارت دیگر کثرت (زیادی) صفتی را می سازد.

که 2 وزن آن آشنا می شوید :الف) فعّال : رزاق ـ حیان( بسیار ترسو) ـ جبار ( بسیارستمگر) ـ غفار ( بسیار آمرزنده)

ب)فعّاله : علامه ( بسیار دانشمند )

نکته : در ترجمه ی فارسی اسم مبالغه کلمه ی ( بسیار ) را می آوریم

7-مشتق اسم تفضیل:کلمه ایست  که بر برتری صفتی شییء یا فردی برفرد یا شئ دیگری دلالت می کند .

بر2 وزن می آید : افعل ( مذکر ) اصغر ( کوچکتر ) اکبر ـ احسن

فعلی ( مونث ) صغری ( کوچکتر ) کبری ( فعلی ) حسنی

نکته : در ترجمه ی فارسی اسم تفضیل تر یا ترین می آید. کوچکتر ـ کوچکترین

8-اسم آلت (وسیله) امشاءا...سال آینده

کلمات مترادف متضاد

الشدید = الکثیر

 ارخص # باهظ

الشاب = الفتی

 الشدید # القلیل

ذکی = علامه

مغرب # مشرق

الخلیل = الصدیق

البر # السوء

الشفیق = الرحیم

 ضحک # بکی

الناصح = الواعظ

 اکبر # اصغر

عرف = علم بـ

بشیر # نذیر

الطلعه = الوجه =التقویم

الناقص # الکامل

الاولی = الاهل

احسن = انفع

 الصغیر # الکبیر

مبشر # منذر

المحروم = المستضعف

 جاء # زهق

المظلوم = المنصور

المومن # الکافر

الطریق = السبیل

الجاهل # العالم

المساکین = الفقراء

 الشرور # المعامی

المتفضل= الکریم

 المظلوم # الظالم

المعروف # المنکر

الشر # الخیر

جمع : النبات ـ الدقایق ـ البسه ـ اوراق - المشاهد ـ اللاحقوق ـ الشباب ـ السوابق ـ الرغباب -الجیال ـ الشرورـ المعاصی

مفرد : بنت ـ  دقیقه  ـ  لباس  ـ  ورق -  مشهد  ـ  لاحق   ـ  شاب   ـ   سابق ـ    الرغبه - جیل ـ الشر ـ معصیه